Uzman Mütalaası Nedir? Bilirkişi Raporundan Farkı ve Ne Zaman Gerekir

Davanızda teknik bir konu var: bir e-postanın gerçekten o tarihte gönderilip gönderilmediği, bir dosyanın kim tarafından silindiği, bir kamera kaydının kesintisiz olup olmadığı. Mahkeme bu soruyu bilirkişiye sorar. Siz de aynı soruyu kendi seçtiğiniz bir uzmana sorup cevabını dosyaya sunabilirsiniz. İşte bu cevabın adı uzman mütalaasıdır.

Kısaca: uzman mütalaası nedir?

Uzman mütalaası, davanın taraflarından birinin, dava konusu teknik bir mesele hakkında kendi seçtiği uzmandan aldığı bilimsel görüştür. Uygulamada "uzman görüşü", "bilimsel mütalaa" ya da "teknik mütalaa" da denir; hepsi aynı şeyi anlatır. Mütalaa dosyaya delil olarak sunulur ve hâkim tarafından diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir.

Bilirkişi raporundan farkı

İkisi de teknik bir soruya cevap verir; fark, raporu kimin istediğinde ve kimin adına yazıldığındadır.

• Kim görevlendirir? Bilirkişiyi mahkeme veya savcılık, bilirkişi listelerinden atar. Uzmanı ise taraf kendisi seçer.
• Ücreti kim öder? Bilirkişi ücreti yargılama giderlerinden karşılanır. Uzman mütalaasının ücretini onu isteyen taraf öder.
• Hangi soruya cevap verir? Bilirkişi, mahkemenin sorduğu soruları cevaplar. Uzman, tarafın sorduğu soruyu; ama bilimsel olarak ve kapsamını açıkça yazarak.
• Hâkimi bağlar mı? İkisi de bağlamaz. Hâkim her iki raporu da diğer delillerle birlikte değerlendirir. Bir raporun ağırlığını unvanı değil, yöntemi ve denetlenebilirliği belirler.

Önemli bir not: bilirkişilik bir görevlendirmedir. Özel bir şirket ya da kişi kendiliğinden "bilirkişi raporu" düzenleyemez; taraf olarak alabileceğiniz rapor uzman mütalaasıdır.

Kanuni dayanağı

Hukuk davalarında: HMK 293. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 293. maddesine göre taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir. Hâkim, talep üzerine veya kendiliğinden, raporu hazırlayan uzmanın duruşmaya çağrılıp dinlenmesine karar verebilir; hâkim ve taraflar uzmana soru sorabilir. Uzman geçerli bir özrü olmadan duruşmaya gelmezse raporu değerlendirmeye alınmaz.

Ceza davalarında: CMK 67/6. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 67. maddesinin 6. fıkrası; Cumhuriyet savcısına, katılana ve vekiline, şüpheli veya sanığa, müdafiye ve kanuni temsilciye, yönetilen soruşturma veya kovuşturmayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alma imkânı tanır. Mütalaa, olayın teknik yönüne veya bilirkişi raporunun değerlendirilmesine ilişkin olabilir.

Pratikte en çok atlanan nokta: İki kanun da mütalaa almanın tek başına ek süre gerekçesi olmadığını açıkça söyler. Yani mütalaayı ne zaman sunacağınızı dosyanın takvimine göre baştan planlamanız gerekir; inceleme ve raporlama zaman alır.

Dijital delilli dosyalarda ne zaman gerekir?

Bilişimle ilgili uyuşmazlıklarda mütalaa genellikle şu sorulardan biri için istenir:

• Bir e-posta, WhatsApp yazışması veya belge gerçek mi, tarihi doğru mu, sonradan değiştirilmiş mi?
• Bir bilgisayardan veya sunucudan veri kimin hesabıyla, ne zaman, nereye kopyalandı?
• Silinen dosyalar ne zaman ve hangi işlemle silindi; silme kasıtlı mı, olağan bir işlemin sonucu mu?
• Bir kamera kaydı kesintisiz mi, içinde kesme veya ekleme var mı?
• İşten ayrılan bir çalışanın şirket bilgisayarında, ayrılmadan önceki günlerde ne yapıldı?

Bu sorulardan biri dosyanızda belirleyiciyse ve mevcut teknik değerlendirme sorunun tamamını cevaplamıyorsa, mütalaa düşünülmesi gereken bir delildir.

İyi bir mütalaayı ne belirler?

Mahkemeye sunulan teknik rapor, vardığı sonuçla değil o sonuca nasıl vardığıyla ağırlık kazanır. Dijital delilde bunun anlamı somuttur: inceleme orijinal cihazda değil birebir kopyası (imaj) üzerinde yapılır, kopyanın orijinalle aynı olduğu hash değerleriyle gösterilir, kullanılan araçlar sürümleriyle yazılır ve her bulgu dosya yolu ve zaman damgasıyla belgelenir. Bunlardan biri eksikse rapor karşı tarafça kolayca tartışmaya açılır. Bu ilkelerin her birini ve raporun bölüm bölüm yapısını uzman mütalaası hizmet sayfamızda açıkladık.

"Uzman mütalaası örneği" arıyorsanız

İnternette dolaşan örneklerin çoğu inşaat, tıp, trafik gibi başka alanlara ait ve bilişim incelemesine uymaz. Daha önemlisi, bir mütalaayı geçerli kılan şey şablonu değil, arkasındaki inceleme yöntemidir; başka bir dosyanın raporunun kalıbını doldurmak bu yöntemi üretmez. Bu yüzden şablon paylaşmıyoruz; bunun yerine bir raporda hangi bölümlerin neden bulunması gerektiğini açıkça yazıyoruz.