Veri Güvenliği İçin Yapılması Gerekenler
Veri kaybında sonucu belirleyen şey, çoğu zaman kaybın kendisi değil, sonraki ilk otuz dakikadır. Diskiniz ses çıkarmaya başladığında, dosyalarınız görünmez olduğunda veya sistem açılmadığında yapacağınız ilk hamle, verinin kurtarılabilir kalıp kalmayacağını belirler. Laboratuvarımıza gelen vakaların önemli bir bölümünde asıl hasar arızanın kendisinden değil, arızadan sonra yapılan denemelerden kaynaklanır.
Bu yazıda iki şeyi ayrı ayrı ele alıyoruz: veri kaybı yaşandığında ne yapmanız ve yapmamanız gerektiği, bir de veri kaybı yaşanmadan önce kurmanız gereken düzen.
Veri kaybında yapmamanız gerekenler
Aşağıdakilerin her biri, kurtarılabilir bir vakayı kurtarılamaz hale getirebilir:
- Cihazı tekrar tekrar çalıştırmayın. Mekanik arızalı bir diskte her açılış, okuma kafasının plaka yüzeyine değmesi anlamına gelebilir. İlk denemede kurtarılabilecek veri, onuncu denemede plakadan kazınmış olabilir. Ses çıkaran (tıklama, vınlama, sürtünme) bir diski derhal kapatın ve bir daha açmayın.
- Veri kurtarma programları çalıştırmayan. Bu yazılımlar yalnızca mantıksal arızalar için tasarlanmıştır ve diskin sağlıklı olduğunu varsayar. Fiziksel arızalı bir diski saatlerce tarayan bir program, hem kafayı yorar hem de bulduğu verileri aynı diske yazarsa üzerine yazma riski doğurur.
- Yeni işletim sistemi kurmayın, format atmayın, disk kontrolü (chkdsk) çalıştırmayın. Bu işlemlerin hepsi diske yazar. Silinmiş bir dosya, üzerine yazılana kadar diskte durmaya devam eder; yazma işlemi bu şansı ortadan kaldırır.
- Elektronik kartı kendiniz değiştirmeyin. Aynı model bir diskten sökülen kart çoğu zaman çalışmaz: modern disklerde kart üzerindeki ROM yongası o diske özel adaptif veriler taşır. Yanlış kartla verilen güç, kafa takımını da götürebilir.
- Diski açmayın. Normal bir odadaki toz partikülü, disk plakası ile kafa arasındaki boşluktan kat kat büyüktür. Temiz oda dışında açılan bir disk, birkaç saniye içinde kalıcı yüzey hasarı alır.
- Islanan veya yanan cihazı kurutmaya çalışmayın. Saç kurutma makinesi, pirinç, güneş — hiçbiri işe yaramaz; ısı ve korozyon hasarı büyütür. Cihazı olduğu gibi, nemli haldeyken kapalı bir poşete koyup laboratuvara ulaştırın.
- Cihazı uzman olmayan kişilere teslim etmeyin. "Bakayım" denilerek açılmış bir diskin kurtarma şansı ciddi biçimde düşer. Başarısız bir müdahale sonrası gelen vakalarda başarı oranımız gözle görülür şekilde geriler.
Veri kaybında yapmanız gerekenler
- Cihazın gücünü kesin. Dizüstü bilgisayarda kapatın ve şarj kablosunu çıkarın; harici diskte kabloyu ayırın. Sistemin otomatik olarak yeniden başlamadığından emin olun.
- Ne olduğunu yazın. Arıza ne zaman, hangi işlem sırasında başladı? Cihaz düştü mü, elektrik kesildi mi, bir uyarı mesajı çıktı mı, ses var mı? Bu bilgiler analizde doğrudan yol gösterir ve süreci kısaltır.
- Hangi verilerin öncelikli olduğunu belirleyin. Tüm diski kurtarmak her zaman mümkün olmayabilir. "Önce şu klasör" diyebilmek, kısmi kurtarma senaryolarında en değerli dosyaların öne alınmasını sağlar.
- Cihazı doğru paketleyin. Diski antistatik poşete koyun, çevresini darbe emici malzemeyle sarın ve sert bir kutu içinde gönderin. Baloncuklu naylon tek başına yeterli değildir; kargo sırasında alınan darbe, var olan arızayı mekanik hasara çevirebilir.
- Ücretsiz analiz talep edin. Laboratuvarımızda standart tanılama ücretsizdir. Analiz sonrasında neyin kurtarılabileceğini, hangi yöntemle ve hangi ücretle yapılacağını size bildiriyoruz. Onay vermeden hiçbir işlem başlatılmıyor; kurtarma başarısız olursa ücret alınmıyor.
Veri kaybı yaşanmadan önce: 3-2-1 kuralı
Veri kurtarma, yedeklemenin yerine geçmez. Kurumsal ve bireysel kullanıcılar için uluslararası kabul görmüş en pratik çerçeve 3-2-1 kuralıdır:
- 3 kopya — Verinizin aslı dahil en az üç kopyası bulunsun.
- 2 farklı ortam — Kopyalar farklı türde ortamlarda dursun (örneğin bir SSD ve bir harici disk, ya da disk ve bant). Aynı marka ve seriden iki disk, aynı üretim hatasını aynı anda gösterebilir.
- 1 kopya farklı konumda — En az bir kopya fiziksel olarak başka bir yerde olsun. Yangın, su baskını, hırsızlık veya fidye yazılımı, aynı odadaki tüm kopyaları birlikte götürür.
Buna eklenecek dördüncü bir madde var: yedeğinizi test edin. Hiç geri dönülmemiş bir yedek, yedek değildir. Laboratuvarımıza gelen kurumsal vakaların bir kısmında yedekleme sistemi aylardır çalışıyor görünüyor, ancak geri dönüş denendiğinde arşivin bozuk veya eksik olduğu anlaşılıyor. Yılda en az iki kez örnek bir geri yükleme yapın.
Riski azaltan gündelik alışkanlıklar
- Disk sağlığını izleyin. S.M.A.R.T. değerlerinde yeniden atanan sektör (reallocated sector) sayısının artması, diskin ömrünün sonuna yaklaştığının en net erken uyarısıdır. Bu uyarıyı gördüğünüzde diski değiştirin — çökmesini beklemeyin.
- SSD'lerde doluluk oranına dikkat edin. Sürekli %90 üzerinde dolu çalışan bir SSD'de aşınma dengeleme verimi düşer ve denetleyici ömrü kısalır.
- Kesintisiz güç kaynağı kullanın. Ani elektrik kesintisi, yazma işlemi sırasındaki bir diskte dosya sistemi bozulmasının en yaygın nedenidir.
- Şifreleme kullanıyorsanız anahtarı ayrı saklayın. BitLocker veya FileVault ile şifreli bir diskte kurtarma anahtarı kayıpsa, veri fiziksel olarak kurtarılsa bile okunamaz. Anahtarı diskin kendisinden bağımsız bir yerde yedekleyin.
- Kullanımdan çıkan cihazları güvenli imha edin. Formatlanmış bir disk, basit yazılımlarla okunabilir. Kurumsal cihazlar için sertifikalı veri imha hizmeti, KVKK yükümlülükleriniz açısından da gereklidir.
Ne zaman laboratuvara başvurmalı?
Şu durumlarda kendi başınıza denemeye devam etmeyin:
- Disk anormal ses çıkarıyorsa (tıklama, tekrarlayan vınlama, sürtünme)
- Cihaz BIOS veya işletim sistemi tarafından hiç görünmüyorsa
- Disk görünüyor ama kapasitesi yanlış okunuyorsa
- Cihaz suya, ateşe veya ciddi darbeye maruz kaldıysa
- RAID dizisinde birden fazla disk aynı anda devre dışı kaldıysa
- Dosyalarınız fidye yazılımı tarafından şifrelendiyse
2007'den bu yana İstanbul Şişli'deki ISO sertifikalı laboratuvarımızda hard disk, SSD, RAID, sunucu, NAS ve taşınabilir bellek cihazlarından veri kurtarıyoruz. Mekanik müdahale gerektiren işlemler ISO 5 (Class 100) temiz oda ortamında, PC-3000 donanım platformu ile yürütülüyor. Tek bir ortalama başarı oranı vermiyoruz; sonuç cihaz türüne, arızanın niteliğine ve en çok da arızadan sonra yapılan müdahalelere göre değişiyor. Ön analizden sonra vakaya özel tahmin veriyoruz.
Durumunuzu değerlendirmek için bize yazabilir veya laboratuvarımızı arayabilirsiniz. Süreç, laboratuvar ve ücretlendirme hakkında ayrıntı için veri kurtarma merkezi ve fiyatlar sayfalarımıza göz atın.